«قصه ظهر جمعه»؛ روایت ماندگار خیال در حافظه شنیداری ایرانیان
از قصههای شفاهی تا رسانه ملی
«قصه ظهر جمعه» یكی از قدیمیترین، ماندگارترین و خاطرهسازترین برنامههای رادیویی ایران است؛ برنامهای كه نامش با خاطرهی جمعههای آرام، ناهار خانوادگی و صدای رادیو در خانههای ایرانی گره خورده است.
آغاز شكلگیری
این برنامه در سال 1319 خورشیدی، تنها حدود یك ماه پس از راهاندازی رسمی رادیو ایران متولد شد.
📻*«قصه ظهر جمعه»؛ روایت ماندگار خیال در حافظه شنیداری ایرانیان*
از قصههای شفاهی تا رسانه ملی
«قصه ظهر جمعه» یكی از قدیمیترین، ماندگارترین و خاطرهسازترین برنامههای رادیویی ایران است؛ برنامهای كه نامش با خاطرهی جمعههای آرام، ناهار خانوادگی و صدای رادیو در خانههای ایرانی گره خورده است.
آغاز شكلگیری
این برنامه در سال 1319 خورشیدی، تنها حدود یك ماه پس از راهاندازی رسمی رادیو ایران متولد شد. هدف آن از ابتدا، روایت قصهها و داستانهایی بود كه هم جنبه سرگرمی داشته باشند و هم حامل مفاهیم اخلاقی، فرهنگی و ادبی باشند. پخش برنامه از همان ابتدا بهصورت هفتگی و در ظهر روز جمعه انجام میشد؛ زمانی كه خانوادهها دور هم جمع بودند.
دوران فضلالله مهتدی (صبحی)
بنیانگذار و نخستین راوی «قصه ظهر جمعه»، فضلالله مهتدی مشهور به صبحی بود؛ چهرهای تأثیرگذار در فرهنگ شفاهی و قصهگویی ایران. او بیش از 24 سال راوی اصلی این برنامه بود و نقش مهمی در تثبیت لحن، ساختار و محبوبیت آن داشت. قصههایی كه صبحی روایت میكرد، اغلب برگرفته از افسانههای كهن، قصههای عامیانه و روایتهای اخلاقی بود و صدای او برای چند نسل ماندگار شد.
ادامه مسیر با گویندگان مختلف
پس از پایان دوره صبحی، برنامه با حفظ ساختار اصلی خود و با گویندگان مختلف ادامه یافت. در دهههای بعد، راویانی چون علی جواهركلام، ایرج گلسرخی، حمید عاملی و چند گوینده دیگر اجرای برنامه را بر عهده گرفتند. در این دورهها، برنامه همچنان بر قصهگویی كلاسیك و روایت آرام و شنیداری متكی بود.
دوران طلایی پس از انقلاب؛ محمدرضا سرشار (رضا رهگذر)
یكی از مهمترین و اثرگذارترین دورههای «قصه ظهر جمعه» از 22 بهمن 1360 آغاز شد؛ زمانی كه محمدرضا سرشار با نام هنری رضا رهگذر راوی برنامه شد. او نزدیك به 24 سال (تا 15 مهر 1384) صدای ثابت قصه ظهر جمعه بود.
در دهه 60 و سالهای جنگ تحمیلی، این برنامه به یكی از پرشنوندهترین برنامههای رادیویی كشور تبدیل شد. قصهها علاوه بر جنبه ادبی، بار معنوی، اخلاقی و هویتی پررنگی داشتند و برای كودكان، نوجوانان و حتی بزرگسالان جذاب بودند. بسیاری از شنوندگان، قصه ظهر جمعه را با صدای خاص و روایت تأملبرانگیز سرشار به یاد میآورند.
پس از سال 1384
پس از كنارهگیری محمدرضا سرشار، برنامه وارد دورهای تازه شد. در مقاطعی با گویندگان جدید ادامه یافت و گاهی بهصورت آرشیوی (بازپخش قصههای قدیمی) پخش شد.
تست صدا برای انتخاب راویان تازه انجام گرفت
در این سالها، نامهایی مانند مریم نشیبا، علی عابدی و امیرحسین مدرس نیز بهعنوان راوی یا اجراكننده در دورههایی از برنامه مطرح شدند.
محتوا و ساختار
ماهیت «قصه ظهر جمعه» در همه دورهها حفظ شده است:
روایت داستانهای برگرفته از ادبیات كلاسیك فارسی (شاهنامه، مثنوی، منطقالطیر و…)
قصههای عامیانه، تمثیلی و اخلاقی
تأكید بر تخیل شنیداری، لحن آرام، موسیقی محدود و تمركز بر صدا
این برنامه برخلاف نمایشهای رادیویی، بیشتر متكی به قدرت كلام و روایت بوده است.
وضعیت در سالهای اخیر
در دهه 1390 و 1400، «قصه ظهر جمعه» با رویكردی تركیبی ادامه پیدا كرده است؛ یعنی هم از گنجینه آرشیو استفاده میشود و هم تولیدهای جدید با روایتهایی متناسب با ذائقه امروز انجام میگیرد، اما همچنان وفادار به روح سنتی برنامه باقی مانده است.
در ادامه به معرفی چند تن از عوامل این برنامه میپردازیم:
*فضلالله مهتدی (صبحی)؛ بنیانگذار قصهگویی رادیویی*
نخستین راوی و پایهگذار «قصه ظهر جمعه»، فضلالله مهتدی معروف به صبحی است؛ چهرهای شاخص در فرهنگ شفاهی ایران. او بیش از 24 سال روایت این برنامه را بر عهده داشت و عملاً شالوده و هویت قصه ظهر جمعه را بنا نهاد. صبحی با زبانی ساده، صدایی صمیمی و نگاهی تربیتی، قصههایی برگرفته از افسانهها و روایتهای عامیانه را برای مخاطبان تعریف میكرد و نقش مهمی در نهادینه شدن قصهگویی رادیویی داشت.
*محمد میركیانی؛ قصهنویس پیوندخورده با ادبیات شفاهی ایران*
محمد میركیانی از نویسندگان شناختهشده و اثرگذار حوزه ادبیات كودك و نوجوان در ایران است؛ نویسندهای كه بخش مهمی از كارنامهاش به بازآفرینی قصهها، افسانهها و روایتهای عامیانه ایرانی اختصاص دارد. آثار او در مرز میان ادبیات مكتوب و سنت شفاهی حركت میكنند و همین ویژگی، نام او را بهطور طبیعی در كنار برنامههایی چون «قصه ظهر جمعه» قرار میدهد.
حوزه فعالیت و رویكرد فكری
میركیانی در نوشتههای خود، بهویژه بر:
قصههای فولكلور،ضربالمثلها، حكایتها و روایتهای مردمی، انتقال مفاهیم اخلاقی و فرهنگی به زبان ساده تمركز دارد.
زبان او روان، قصهمحور و متناسب با ذهن كودك و نوجوان است، اما آثارش اغلب برای بزرگسالان نیز جذابیت شنیداری و خواندنی دارد.
میركیانی و رادیو
محمد میركیانی تنها یك نویسنده كتابمحور نیست؛ او از نویسندگانی است كه با رسانه، بهویژه رادیو، نسبت فعال داشته است. قصهها و نوشتههای او به دلیل ساختار روایی، دیالوگپذیری و اتكا به تخیل شنیداری، بارها در قالب:
قصهخوانی، روایت رادیویی،برنامههای ادبی و فرهنگی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در همین چارچوب، نام میركیانی در پیوند با برنامههایی چون «قصه ظهر جمعه» مطرح میشود؛ برنامهای كه همواره به دنبال قصههایی ریشهدار، ایرانی و اخلاقمحور بوده است. آثار میركیانی از این جهت، كاملاً با روح و فلسفه این برنامه همخوانی داشتهاند.
*علی جواهركلام*
وی از جمله گویندگانی بود كه در این مقطع اجرای برنامه را بر عهده گرفت. او با بیانی كلاسیك و رسمی، تلاش كرد روایتها وفادار به متن و سنت قصهگویی باقی بمانند.
*ایرج گلسرخی*
ایرج گلسرخی نیز در مقاطعی راوی این برنامه بود. او با توجه به تجربه گویندگی خود، به تصویرسازی صوتی و لحن نمایشی توجه بیشتری داشت و روایتهایی با رنگوبوی متفاوت ارائه داد.
*حمید عاملی؛ صدای گرم روایت و وقار رادیویی*
در میان گویندگان «قصه ظهر جمعه»، حمید عاملی جایگاهی ویژه دارد. او از گویندگان باسابقه، خوشصدا و حرفهای رادیو ایران است كه سالها در اجرای برنامههای فرهنگی، ادبی و گفتاری حضور مؤثر داشته است.
عاملی با صدایی گرم، شمرده و آرام، از جمله گویندگانی بود كه توانست روح قصه را بهخوبی منتقل كند. ,شیوه روایت او نه اغراقآمیز بود و نه نمایشی؛ بلكه متكی بر وقار، تسلط بر متن و احترام به مخاطب شكل میگرفت.
حضور حمید عاملی در «قصه ظهر جمعه» بهویژه برای مخاطبانی كه به روایتهای كلاسیك و آرام علاقهمند بودند، قابلتوجه بود. او از آن دسته گویندگانی است كه صدایش به متن اجازه دیده شدن میدهد و شنونده را بیواسطه با قصه همراه میكند؛ ویژگیای كه با ماهیت اصیل این برنامه همخوانی داشت.
*سیدعلی موسوی گرمارودی؛ پیوند قصه و اندیشه*
حضور سیدعلی موسوی گرمارودی در «قصه ظهر جمعه» نشانهای از جایگاه فرهنگی این برنامه است. گرمارودی شاعر، مترجم، پژوهشگر و از چهرههای برجسته ادبیات معاصر ایران است. روایتهای او در این برنامه، فراتر از قصهگویی صرف، حامل اندیشه، معنا و نگاه معرفتی بود.
لحن آرام و تأملبرانگیز گرمارودی، همراه با تسلط او بر زبان و موسیقی واژهها، قصه را به بستری برای تفكر و مكث تبدیل میكرد.
*دوران ماندگار پس از انقلاب؛ محمدرضا سرشار (رضا رهگذر)*
یكی از شاخصترین و اثرگذارترین دورههای «قصه ظهر جمعه» از 22 بهمن 1360 آغاز شد؛ زمانی كه محمدرضا سرشار با نام هنری رضا رهگذر روایت برنامه را بر عهده گرفت. سرشار نویسنده، پژوهشگر ادبیات و چهرهای شناختهشده در حوزه فرهنگ است كه نزدیك به 24 سال صدای ثابت این برنامه بود.
در دهه 60 و سالهای دفاع مقدس، قصه ظهر جمعه با روایتهای سرشار به یكی از پرشنوندهترین برنامههای رادیویی كشور تبدیل شد. قصهها در این دوره، علاوه بر جذابیت روایی، حامل پیامهای اخلاقی، تربیتی و انسانی بودند و برنامه مخاطبانی فراتر از گروه سنی كودك و نوجوان پیدا كرد. صدای آرام، روایت تأملبرانگیز و نگاه فرهنگی سرشار، این برنامه را به بخشی از زندگی هفتگی خانوادهها بدل كرده بود.
*عمه مریم؛ قصهگوی نسلها*
مریم نشیبا، از چهرههای باسابقه رادیو و شناختهشده در حوزه قصهگویی، در مقاطعی راوی این برنامه بود. حضور او با توجه به تجربه طولانیاش در برنامههای كودك و نوجوان، به حفظ ارتباط با این گروه سنی كمك كرد. از آنجا كه نشیبا سالهای بسیاری برای كودكان قصهگویی كردهاست شنوندگان رادیو در تلفنها و پیامهایشان او را با عنوان "عمه مریم" خطاب قرار میدهند.
*امیرحسین مدرس*
امیرحسین مدرس، شاعر و گوینده شناختهشده، از دیگر راویان دورههای جدیدتر است كه با نگاه ادبی و اجرایی خود، روایتهایی متفاوت و امروزیتر ارائه داد.
*رضا خضرایی*
رضا خضرایی از گویندگان باسابقه و حرفهای رادیو است كه در سالهای اخیر،شناخته میشود و اجرای این برنامه ماندگار را در دوره معاصر بر عهده دارد.
او نماینده نسلی از گویندگان رادیوست كه تلاش كردهاند ضمن وفاداری به هویت كلاسیك قصهگویی رادیویی، زبان و بیان خود را با ذائقه مخاطب امروز نیز هماهنگ كنند.
جایگاه حرفهای در رادیو
رضا خضرایی از جمله گویندگانی است كه:
آموزشدیده و پرورشیافته فضای حرفهای رادیوست
به اصول بیان، لحن، مكث و تصویرسازی شنیداری تسلط دارد
سابقه حضور در برنامههای فرهنگی و ادبی را در كارنامه دارد
او بیش از آنكه اجرای نمایشی داشته باشد، به روایت آرام، دقیق و قابل اعتماد متكی است؛ ویژگیای كه برای برنامهای مانند «قصه ظهر جمعه» اهمیت محوری دارد.
